آرامگاه ظهیرالدوله

تهران كه از ساختمان هاى بلند و نماهاى سيمانى و شيشه اى اشباع شد، زمين خواران، باغ ها و ييلاق هاى تهران را باير كردند، نفت و گازوئيل باقيمانده ميراث طبيعى پايتخت را از ريشه خشكاند و حالا يكى از معدود باغ هاى تاريخى تهران در همين ييلاق گلابدره كه امروزه خيابانى بيش نيست به خزان زودرس و مرگ تدريجى مى نشيند.
«... ما ارزش هاى باغ ملك را مى دانيم، اين باغ را بايد جزو تنها زمين هاى باقيمانده از ييلاق گلابدره و باغ هاى وسيع شميران دانست. بخشى از منطقه دربند براى جلوگيرى از ادامه تخريب ها و تغيير سيماى تاريخى آن در فهرست آثار ملى ثبت شده و اقداماتى را هم براى ثبت روستاها و محورهاى تاريخى ديگر تهران آغاز خواهيم كرد اما پيش از آنكه جز نام گلابدره نشانى در تهران نماند و باقيمانده باغ ملك و درختان اين محدوده در اثر ساخت و سازهاى جديد نابود شوند، باشد شهردارى اقداماتى را در اين زمينه آغاز كند.»
«ناصر پازوكى» مديركل ميراث فرهنگى استان تهران با بيان اين جملات تأكيد مى كند كه تمام فضاى باغ ملك جزو محدوده هاى حفاظت شده ميراث فرهنگى استان تهران است و بايد به شكل باغ باقى بماند.
وعده هاى ديگرى مى شنويم، محمود صارمى معاون شهردارى منطقه يك مى گويد: «به زودى اعلام مى كنيم كه شرايط خريد باغ ملك چه خواهد بود، اين پرونده در حال پيگيرى است بايد سرقيمت با مالك به توافق برسيم و مشكلات حقوقى برطرف شود.»
درختان باغ ملك اما جوان و پير نشده مى ميرند. برج هاى بلند در حاشيه باغ ملك، كنار رودخانه جوشان اين محل كه حالا به كانال نقاله فاضلاب تبديل شده، پا گرفته و چشم اندازهاى گلابدره كور مى شود تا دربند بى باغ بماند و شهر بى درخت.
يكى از اهالى مى گويد: «در اين خيابان باغچه هاى كوچكى وجود داشت كه يكى از آنها متعلق به پدرم بود. تابستان كه مى شد به دليل گرماى شديد هواى تهران، تمام اعضاى خانواده ما به اين باغچه قديمى مهاجرت مى كردند و به موازات ضلع جنوبى كوچه، پلكانى وسط اين جاده تنگ و باريك بود كه در ميانه آن جوى آب باريكى جريان داشت...»
بى برنامه تر از هميشه، ميراث تاريخى طبيعى پايتخت برباد فنا مى رود. ديواره هاى زمخت حاشيه خيابان گلابدره خواسته يا ناخواسته بايد خاطره جويبارهاى زلال و درختان سپيدار و تبريزى و باغ هاى انار و انجير را در خود محو كنند. ميان سايه فراگير اين برج هاى بلند ديگر بوى پيچك هاى امين الدوله نمى آيد و گلابدره ديگر يك ييلاق تابستانه نيست. دامنه هاى البرز ديگر با مزارع مربع مستطيل كشت گندم و سيبستان هاى وسيع مفروش نمى شوند، جاى توتستان ها و باغ هاى انار، جاى گلابدره و قلهك و فرحزاد را هجوم ديوارهاى بتنى و شيشه هاى رفلكس پرمى كند. چادرهاى ييلاقى بر دامنه البرز برپا نمى شوند، كسى سراغ ييلاق ها را نمى گيرد و همين روزهاست كه مديران شهرى در تصميم گيرى هاى كارشناسى جديدشان حتى نام گلابدره ها را هم از فهرست اسامى كوچه هاى تهران خط بزنند.

«نيم فرسخ اگر به سمت شمال مى رفتى، بر فراز خنك ترين تپه تهران، كاشى هاى امامزاده قاسم پيدا بود. تبريزيهاى بلند و سپيدارهاى قد كشيده تا آبى آسمان...» حالا اين نشانى ها براى پيدا كردن «گلابدره» كافى نيست. ييلاقى در كار نيست، تا چشم كار مى كند، برجهاى بدقواره از زمين سر كشيده اند و در ميان اين همه بدنه سيمانى و كوچه هاى تازه شهرى شده، به سختى مى توان نشانه هايى از روزهاى خوش ييلاق تابستانه تهران را در گلابدره بازشناخت. شيشه هاى رنگى در خانقاه معروف محل «ظهيرالدوله» كه اكنون مدفن فروغها، صباها و بسيارى از مشاهير ديگر است، در شكاف باريكى ميان دو برج بلند محصور شده است.
زمين پر شده از آهن و سيمان و ديوارهاى بتنى بر بستر باغهاى انار و انجير قد كشيده اند. بوى ياس امين الدوله نمى آيد و گلابدره كه زمانى به امامزاده قاسم و خانقاه ظهيرالدوله و باغات انجيرش مشهور بود، خاطرات گذشته را پشت سر جا مى گذارد و مى رود. باغها كه ويران شدند، درختان كهنسال، چنارها و نارونها ريشه در آسفالت داغ بستند و حيران ميانه اين خيابانهاى پرشيب مانده اند.
«... اينها باقى مانده هاى درختان قديمى محلند. اينجا همه باغ بود، توتستان، سيبستان همه را خراب كردند، برج ساختند. مردم اجازه ندادند كه شهردارى اين چند تا درخت را قطع كند، هرچى باغ بوده كه برج ساختن و رفتن بالا، حداقل همين چند تا دانه درخت را برايمان بگذارند بماند.»
از كسبه قديمى محل است. مى گويد هشتاد و اندى سال از عمرش مى گذرد و عمرى ميان همين كوچه ها و گذرهاى دربند و گلابدره نفس چاق كرده است. سرفه امانش نمى دهد، اما «حاج باقر» دوباره به گذشته برمى گردد، به خاطرات گلابدره و ييلاقهاى قديمى دربند. حالا بهتر به خاطر مى آورد كه: «در تهران تنها مى شد، هفت يا هشت ماه زندگى كرد، گرماى هوا كه بالا مى زد، تهرانيها كوچ مى كردند اينجا. انجير بار مى زدند و مى بردند، زمينها كه اينجور باير نبود. بابا آن روزها يك «تهرون» بود و يك «شمرون»...»
با هجومى تهرانى ها به سمت ييلاق هاى شمال تهران، روستاييان خانه هاى خشت و گلى خود را كه اغلب به ويرانه هايى مى ماند به شهرنشينان تهرانى اجاره مى دادند و خود در چادرهاى تابستانى سكونت مى كردند.
دربند اما هميشه در فضاهاى ييلاقى تهران حال و هواى ديگرى داشت و در ميان محله گلابدره بيش از ساير محله هاى اين منطقه ييلاقى شناخته شده بود. كوچه هاى تنگ و باريك گلابدره، جاى درختان توت و پيچكهاى امين الدوله بود، جاى خانقاه ظهيرالدوله، جاى امامزاده قاسم و بوى نان تازه محلى، قناتهايى كه از دل زمين مى جوشيدند و كوچه هايى با ديوارهاى خشتى نمدار و سپيدارهاى بلند.

حالا ديگر اما «... تهران، ييلاقها و باغهاى قديمى را در خود بلعيده است. شميران كه بدون درخت شميران نيست. مجوز ساخت و ساز در اين منطقه به شدت بى ضابطه و مغاير با ارزشهاى توسعه پايدار بوده و اين امر كوهستانهاى شمال تهران و بويژه منطقه دربند را عارى از ارزشهاى طبيعى كرده است. در صورتى كه دربند جدا از ويژگيهاى بارز طبيعى بخشى از خاطرات گذشته همه نسلهاى ساكن تهران است و نبايد ارزشهاى تاريخى طبيعى آن اينچنين قربانى توسعه يافتگى شتابان تهران شوند ما ديگر امكان خلق فضاهاى بكر طبيعى چون مناطق ييلاقى تهران را از نو نخواهيم داشت و اين واقعيتى است كه سال ها آن را ناديده گرفتيم.»
اينها جملات مهندس اسكندر مختارى يكى از كارشناسان ميراث فرهنگى است. «مختارى» ادامه مى دهد: «دربند، گلابدره و محله هاى ديگر اين منطقه با ساير محوطه هاى تهران بايد با شيوه هاى خاص و متمايزى اداره شوند. اين محله ها جزئى از هويت تهران هستند، بخشى از تاريخ شهر در آنها جاى گرفته و نبايد چنين به حال خود رها شوند.»
نشانه هاى خاطره هاى دور و نزديك تهرانى ها لابه لاى چنارهاى دربند و كوچه باغ هاى انباشته از بوى پيچك هاى امين الدوله، رفته رفته بى رنگ مى شود. شهر رفته رفته از گذشته، از هويت، از تاريخ و شناسنامه هاى فرهنگى خود فاصله مى گيرد و حالا جز نشانى هاى محدودى از گورستان ظهيرالدوله و كاشى هاى ترك خورده امامزاده قاسم نمى توان ردى از گلابدره ييلاق قديمى تهران، دروس، داووديه و ... پيدا كرد. «باقر» مى گويد: «اينجا شبانه درختان را بريدند. نه اينكه حالا نباشه، هنوزم مى برند. باغ پشت خيابان گلابدره را به آتش كشيدند كه از اين برج ها چند طبقه جايش بسازند، مردم اعتراض كردند اما چه فايده، كسى به فكر نيست، درخت پشت درخت است كه قطع مى كنند و كسى صدايش درنمى آيد، مردم هم آنقدر كه گفتند، خسته شدند...»